Εργαστήριο Αποκατάστασης Παραδοσιακών Κτηρίων στα Μαστοροχώρια Ν. Κοζάνης: Θεωρία και πράξη κατά χώραν

Εργαστήριο Αποκατάστασης Παραδοσιακών Κτηρίων στα Μαστοροχώρια Ν. Κοζάνης:

Θεωρία και πράξη κατά χώραν

Εισηγητής:

Δρ. Νικόλαος Απ. Λιανός, Αρχιτέκτων Μηχανικός, Αν. Καθηγητής ΤΑΜ/ΔΠΘ,

Διευθυντής Εργαστηρίου Μορφολογίας – Ρυθμολογίας, ΔΠΘ

Εισαγωγή

Στα πλαίσια της εκπαιδευτικής διαδικασίας των Αρχιτεκτόνων Μηχανικών στη χώρα μας παρατηρείται έντονο χάσμα μεταξύ θεωρίας και πράξης. Το γεγονός αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στον τομέα της Προστασίας και των Αποκαταστάσεων Μνημείων.

Το συγκερασμό θεωρίας και πράξης προσπάθησε να αντιμετωπίσει το «1ο Εργαστήριο Θεωρητικής και Πρακτικής Αποκατάστασης Κτηρίων Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής στα Μαστοροχώρια του Ν. Κοζάνης», που πραγματοποιήθηκε από τις 12 έως 21 Ιουλίου 2010 και το οποίο συνεχίστηκε με το 2ο Εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε από τις 25 Ιουλίου έως τις 3 Αυγούστου 2011.

Η διοργάνωση του Εργαστηρίου έγινε από το «Εργαστήριο Μορφολογίας – Ρυθμολογίας» του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, σε συνεργασία με τον «Σύνδεσμο Γραμμάτων και Τεχνών του Ν. Κοζάνης».

Το Εργαστήριο απευθυνόταν σε φοιτητές και νέους επιστήμονες (αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί), αλλά και σε επιστήμονες συναφών κλάδων, όπως αρχαιολόγοι, συντηρητές έργων τέχνης, κλπ. Για την υλοποίηση του 2ου εργαστηρίου, επιλέχθηκαν 30 άτομα (από 250 υποψηφιότητες), από όλα τα Πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ της χώρας, με βασικό κριτήριο τη διεπιστημονικότητα.

Ως διδάσκοντες στο Εργαστήριο επιλέχθηκαν εξειδικευμένοι επιστήμονες σύμφωνα με το γνωστικό αντικείμενο της κάθε θεματικής ενότητας του προγράμματος και προέρχονταν από Δ.Π.Θ. το Ε.Μ.Π. το Α.Π.Θ., το Πανεπιστήμιο Πατρών και το Υπ. Πολιτισμού.

Επιλογή του χώρου υλοποίησης του Εργαστηρίου:

τα Μαστοροχώρια του Βόϊου

Τα Μαστοροχώρια του Βόϊου και οι άνθρωποί τους φημίζονταν στο παρελθόν τους για τη μαστορική τους τέχνη.

Η άγονη γη στην οποία κατοικούσαν, «αντί για καρπούς τους έδινε πέτρες». Πέτρες σε στρωματογραφική όμως διάταξη, πολλές φορές κοντά στην επιφάνεια του εδάφους, που εύκολα μπορούσαν να αποκολληθούν και στη συνέχεια να πελεκηθούν και να χρησιμοποιηθούν ως οικοδομικό υλικό. Γι’ αυτό το λόγο οι κάτοικοι στράφηκαν στο πελέκημα της πέτρας και στο χτίσιμο.

Από γενιά σε γενιά η μαστορική τους ικανότητα εξελίχθηκε σε τέχνη και η φήμη τους απλώθηκε πέρα από τη Βαλκανική. Έχτισαν σπίτια, εκκλησίες, γεφύρια, μύλους και ταξιδεύοντας σε μπουλούκια, διαμόρφωσαν με τη μοναδική τους μαεστρία την αρχιτεκτονική, όχι μόνο στα Μαστοροχώρια στα οποία έδωσαν το όνομά τους, αλλά και σε άλλες περιοχές όπως στη Μικρά Ασία, στην Αίγυπτο, στο Σουδάν, στην Περσία μέχρι και στην Αμερική τα νεώτερα χρόνια. Η τέχνη αυτή, διασώζεται σήμερα από λιγοστούς.

Θεωρώντας δεδομένο ότι η προστασία και η ανάδειξη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς κάθε τόπου αποτελεί μια αναντικατάστατη έκφραση πλούτου του πολιτισμού του και ανεκτίμητη μαρτυρία του παρελθόντος, επιδίωξη του Εργαστηρίου ήταν ο συνδυασμός μιας θεωρητικής προσέγγισης των αρχών αποκατάστασης, ταυτόχρονα με την ανάδειξη-αναβίωση των παραδοσιακών οικοδομικών τεχνών που εξαφανίζονται.

Για την υλοποίηση των παραπάνω, έπρεπε να εντοπιστεί ένας παραδοσιακός οικισμός που τα κτήρια του να διασώζονται σε καλή κατάσταση και οι οποίες φθορές να οφείλονται κυρίως στο χρόνο και την εγκατάλειψη (που αποτελεί συνήθως αντιστρέψιμο γεγονός) και όχι στις σύγχρονες ανθρώπινες επεμβάσεις, που δυστυχώς τις περισσότερες φορές είναι μη αντιστρέψιμες.

Ιδανική περιοχή για τους παραπάνω σκοπούς, θεωρήθηκε ο χώρος των Μαστοροχωρίων του Βοΐου. Ύστερα από συνεχείς επισκέψεις στα πολυάριθμα μαστοροχώρια, μαζί με τον συνάδελφο αρχιτέκτονα και πρόεδρο του ΣΓΤΚ,  Π. Αγγελή, επιλέχθηκε ως έδρα για την διοργάνωση τόσο του 1ου όσο και του 2ου Εργαστηρίου Θεωρητικής Πρακτικής Αποκατάστασης Κτηρίων Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής ο Πεντάλοφος και η γύρω περιοχή του, διότι όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, παρ’ όλες τις καταστροφές που έχει υποστεί το κτιριακό του απόθεμα, θεωρείται ότι παραμένει ακόμη ένα πολύτιμο «ανοικτό βιβλίο» ιστορίας αρχιτεκτονικής και οικοδομικής τέχνης.

Σκοπός του 2ου Εργαστηρίου Θεωρητικής

και Πρακτικής Αποκατάστασης Κτηρίων Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής

Σκοπός του εργαστηρίου ήταν:

1. η παρουσίαση της σύγχρονης φιλοσοφίας αποκαταστάσεων και προστασίας μνημείων καθώς και των επιστημονικών εργαλείων και μεθόδων τεκμηρίωσης, μελέτης και αποκατάστασης μνημείων.

2. η παρουσίαση επιστημονικής μεθοδολογίας αναβίωσης των ιστορικών οικισμών, που εκτός από την ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητάς τους συντελεί στις προσπάθειες για μια Αστική Αειφόρο Ανάπτυξη στην περιφέρεια,

3. την εκμάθηση από πλευράς νέων μηχανικών των ξεχασμένων παραδοσιακών κατασκευαστικών μεθόδων καθώς και την πρακτική εφαρμογή τους στη σύγχρονη αποκατάσταση και ανάδειξη ιστορικών κτηρίων.

4. την επισήμανση της αρνητικής πολιτικής της χώρας μας για τη διατήρηση και αναβίωση των ιστορικών οικισμών καθώς και τις ελλείψεις στη νομοθεσία μας κινήτρων διαφύλαξης της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς που αποτελούν τις βασικές αιτίες του αφανισμού των ιστορικών μαρτυριών

5. την ενημέρωση των κατοίκων και γενικότερα των πολιτών, η οποία αποτελεί τη βασική προϋπόθεση για την προστασία την αποκατάσταση και ανάδειξη ιστορικών κτηρίων.

Η έδρα του Εργαστηρίου όπως αναφέρθηκε ήταν ο Πεντάλοφος Ν. Κοζάνης, όπου πραγματοποιήθηκαν τα Θεωρητικά Μαθήματα, ενώ τα εργοτάξια της πρακτικής εφαρμογής ήταν στο διπλανό χωριό το Δίλοφο και στον Πεντάλοφο.

Το πρόγραμμα του Εργαστηρίου

Το πρόγραμμα περιελάμβανε διάφορες θεματικές ενότητες με θεωρητικό και πρακτικό περιεχόμενο. Η διάρθρωση των ενοτήτων σκοπό είχε την ολοκληρωμένη κάλυψη του αντικειμένου του εργαστηρίου.

Αναλυτικά οι ενότητες ήταν οι εξής:

1η θεματική ενότητα: Βασικές έννοιες και αρχές προστασίας – αποκατάστασης μνημείων.

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Μεθοδολογία επέμβασης σε ιστορικά κτήρια

(εισηγητής: Γ. Καραδέδος, Αν. Καθηγητής Α.Π.Θ.)

• Τεχνικές επεμβάσεις σε έργα αποκατάστασης μνημείων της παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής

(εισηγητής: Στ. Μαμαλούκος, Επ. Καθηγητής Π.Π.)

• Παρουσίαση διαδικασίας εκπόνησης μελετών και εκτέλεσης έργων συντήρησης και αποκατάστασης μνημείων

(εισηγητής: Στ. Μαμαλούκος, Επ. Καθηγητής Π.Π.)

• Κατασκευαστική – Μορφολογική Ανάλυση – Παραδοσιακών κτηρίων

(εισηγητής: Κ. Καραδήμος, Επ. Καθηγητής Ε.Μ.Π.)

2η θεματική ενότητα: Τεκμηρίωση – Αποτύπωση - Μελέτη.

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Παραδοσιακοί οικισμοί και θέματα καταγραφής –

προστασίας

(εισηγήτρια: Μ. Φίλιππα Αποστόλου, συντ. Καθηγήτρια Ε.Μ.Π.)

• Παραδοσιακή αρχιτεκτονική του Βοίου και τα Μαστοροχώρια

(εισηγητής: Αιν. Οικονόμου, Αρχ. Μηχ. ΑΠΘ, Δρ. Ε.Μ.Π.)

• Άμεσες και έμμεσες μετρήσεις στην τεκμηρίωση μνημείων και αρχαιολογικών χώρων.

(εισηγητής: Αν. Σταμνάς, ΑΤΜ Διδ. 407 Δ.Π.Θ)

• Εφαρμογές σύγχρονων μεθόδων τεκμηρίωσης: Επίδειξη και χρήση “3D Laser Scanner”

(εισηγητής: Ν. Λιανός, Αν. Καθηγ. Δ.Π.Θ)

3η θεματική ενότητα: Πρώτα σωστικά μέτρα

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Παρουσίαση του προς αποκατάσταση κτηρίου

(εισηγητής: Αν. Σταμνάς, ΑΤΜ Διδ. 407 Δ.Π.Θ)

• Παρουσίαση εφαρμογών μελέτης και εφαρμογής τεχνικών στερέωσης – αποκατάστασης

(εισηγητής: Α. Πλέσιας, Πολ. Μηχ. Διδ. Δ.Π.Θ., Πρόεδρος του ΤΕΕ Θράκης)

• Παρουσίαση παραδειγμάτων σχεδιασμού και εφαρμογής τεχνικών στερέωσης, συντήρησης και αποκατάστασης – ανάδειξης.

(εισηγητής: Α. Πλέσιας, Πολ. Μηχ. Διδ. Δ.Π.Θ., Πρόεδρος του ΤΕΕ Θράκης)

4η θεματική ενότητα: Πρώτα σωστικά μέτρα, λιθοδομές

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Αρχιτεκτονική της Πέτρας: μέθοδοι, τεχνικές, παραδείγματα

(εισηγητής: Γ. Αντωνίου, Διδ. Πανεπ. Πατρών)

• Αρχιτεκτονική πέτρας: Αποκατάσταση λιθοδομών

(εισηγητής: Γ. Αντωνίου, Διδ. Πανεπ. Πατρών.)

• Σύγχρονα παραδοσιακά κονιάματα

(εισηγήτρια: Μ. Δαλκαφούκη, ΔΑΛΚΑΦΟΥΚΗ Ε.Π.Ε)

• Κονιάματα αποκατάστασης Ιστορικών τοιχοποιιών

(εισηγήτρια: Α. Καλαγρή, Δρ. Χημ-Μηχ. ΥΠΠΟΤ)

5η θεματική ενότητα: Παραδοσιακά κονιάματα, αποκατάσταση λιθοδομών, ενέματα

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Ενέματα: μελέτη, προετοιμασία, εφαρμογή

(εισηγήτρια: Α. Καλαγρή, Δρ. Χημ-Μηχ. ΥΠΠΟΤ)

• Κατευθύνσεις επεμβάσεων σε ιστορικές, ξύλινες κατασκευές: “το υλικό, βλάβες – αποκαταστάσεις – ενισχύσεις ξύλινων στοιχείων”

(εισηγητής: Ν. Χατζητρύφων,  Προϊστάμενος Υπηρεσίας Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας)

• Αποκατάσταση και ενίσχυση ξύλινων πατωμάτων – στεγών – τοίχων – κλιμάκων σε ιστορικά κτήρια

(εισηγητής: Ν. Χατζητρύφων,  Προϊστάμενος Υπηρεσίας Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας)

• Σχεδιασμός και εφαρμογή επεμβάσεων αποκατάστασης σε παραδοσιακά κτήρια (εισηγητής: Β. Τσούρας, Επικ. Καθ. Ε.Μ.Π.)

6η θεματική ενότητα: Αποκατάσταση ξύλινων κατασκευών

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Επέμβαση αποκατάστασης ξύλινων δομικών στοιχείων παραδοσιακών κτηρίων (εισηγητής: Β. Τσούρας, Επικ. Καθ. Ε.Μ.Π.)

7η θεματική ενότητα: Παραδοσιακή Μακεδονική

Αρχιτεκτονική

8η θεματική ενότητα: Ωμοπλινθοδομές-Οπτοπλινθοδομές

Αναπτύχθηκαν θέματα όπως:

• Ωμοπλινθοδομές – Οπτοπλινθοδομές, Ιστορική Εξέλιξη

(εισηγήτρια: Γ. Μπέη, δρ. Πολ. Μηχ. Ερευνήτρια Α.Π.Θ.)

• Ωμοπλινθοδομές – Οπτοπλινθοδομές αντοχές – αντισεισμική προστασία – αποκατάσταση των ωμοπλινθοδομών

(εισηγήτρια: Γ. Μπέη, δρ. Πολ. Μηχ. Ερευνήτρια Α.Π.Θ.)

9η θεματική ενότητα: Εργασίες αποκατάστασης, πειραματική κατασκευή ωμόπλινθων.

Αποτελέσματα των εργασιών του 2ου Εργαστηρίου

Το 2ο Εργαστήριο Θεωρητικής και Πρακτικής Αποκατάστασης Κτηρίων Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής στα Μαστοροχώρια του Ν. Κοζάνης, αποτέλεσε το πρώτο βήμα για τη θεσμοθέτηση ενός διεθνούς θερινού σχολείου από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης και του Συνδέσμου Γραμμάτων και Τεχνών του Νομού Κοζάνης (ΣΓΤΚ), καθώς επίσης και ένα μάθημα ευαισθητοποίησης των κατοίκων σχετικά με τον πολιτιστικό πλούτο που καθημερινά διαχειρίζονται.

Πιστεύεται ότι η διαδικασία αποτελεί πλέον ένα πετυχημένο θεσμό ο οποίος πιστεύεται ότι θα διατηρηθεί και θα εξελιχθεί.